Trechterbeker keramiek, aardewerk van reuzen

Drenthe herbergt een enorme schat aan prehistorisch trechterbeker keramiek (aardewerk). De makers ervan zijn reuzen. Daarom bouwden zij ook rustplaatsen voor giganten, tegenwoordig beter bekend als hunebedden.

Hunebed D15 op de Looner es tussen Loon en Taarlo

Deze hunebedbouwers richtten in de nieuwe steentijd (neolithicum) niet alleen mysterieuze megalithische monumenten op. Zij maakten ook karakteristieke en rijk gedecoreerde aardewerk. Tegenwoordig bekend als trechterbeker of “tiefstich” (de Duitse benaming) keramiek.

Deze zomer wilden wij deze keramisten uit de steentijd beter leren kennen. En waar kan je dat beter doen dan in onze oer provincie Drenthe.

De reuzen van Drenthe

In 1660 schreef dominee J. Picardt, uit het Drentse Rolde, in zijn boek Antiquiteten over de Drentse historie. Hierin verklaart hij dat de twee “Steen-Hoopen” naast zijn kerk gebouwd zijn door (mensetende) reuzen. Hoe hij dat wist?

Johan Picardt "Antiquiteten (1660). (Sidestone Press 2008)

In zijn tijd werd de steenberg van Diever al aangeduid als ” ’t hunnebet”, het bed van de “Huynen“, het middeleeuwse woord voor reuzen. Maar er bestonden ook andere meer kleurrijke namen voor deze gestapelde reuzenstenen zoals “Des duvelde kolse” of “Duvelskut(te)“.

Ondanks dat de middeleeuwse kerk opriep deze heidense bouwsels te vernietigen, zijn er in Drenthe nog 52, van de naar schatting 80 à 100, hunebedden gespaard gebleven . De in totaal 54 hunebedden in Nederland, zijn onze oudste monumenten. Het zijn megalithische bouwwerken, stenen grafmonumenten van zo’n 5.000 jaar oud.

Modern wetenschappelijk onderzoek heeft ons geleerd dat de reuzen van weleer de eerste landbouwers zijn geweest die zich in Noord Nederland vestigden. En nee echt groot waren ze niet, waarschijnlijk niet langer dan één meter zestig.

Prehistorisch Nederlands aardewerk

Trechterbekercultuur reproductie uit Hunebedcentrum in Borger

Deze hunebedbouwers maakten deel uit van de trechterbekercultuur (in Nederland van 3.350 tot 2.750 voor onze jaartelling). Archeologen duiden deze creatieve makers aan met de naam van hun internationale afkorting “TRB West Group” (vanuit het Duitse “Trichter-Rand-Becherkultur”).

De TRB West Group zijn niet de eerste landbouwers van ons land. De Bandkeramiekers, (LBK van het Duitse “Linearbandkeramik” 5300 – 4900 v.o.j.) waren al tweeduizend jaar eerder in Nederland overgeschakeld op de landbouw. Maar deze cultuur breidde zich niet verder uit dan tot het zuiden van ons land (Maastricht, Elsloo, Stein, Sittard en Geleen).

De trechterbekercultuur verspreidde zich in noord en midden Europa vanaf 4.300 v.o.j.. De “west groep” verscheen relatief later en bouwden onze megalithische graven (hunebedden) in Noord-Nederland, Noord-West-Duitsland en Denemarken.

Trechterbeker keramiek in Nederland

Deze trechterbekerboeren zetten hun doden niet alleen bij in hunebedden, steenkisten en grafheuvels. Zij gaven hen ook geschenken mee, waaronder trechterbeker aardewerk. Mede dankzij de hunebedden konden deze schatten duizenden jaren later weer worden ontdekt.

Scherven van opgravingen, Hunebedcentrum Borger

Gerestaureerde trechterbeker, Hunebedcentrum Borger

Gerestaureerde trechterbekers, Hunebedcentrum Borger

Wat opviel tijdens opgravingen is dat de Noord-Nederlandse hunebedden buitengewoon veel aardewerk (resten) bevatten. In 1912 groef J.H. Holwerda als eerste in Nederland op wetenschappelijk verantwoorde wijze minstens 400 potten op bij het hunebed van Drouwen (D19).

Mede dankzij deze vondst ontdekten archeologen de enorme rijkdom van deze cultuur. De keramisten uit die tijd maakten niet alleen hun karakteristieke trechterbekers, maar bijvoorbeeld ook kraaghalsflesjes, amforen (potten met twee oren) en terrines (schalen met één oor). Deskundigen gaan ervan uit dat de potten voor dagelijks gebruik zijn gemaakt, ondanks dat ze ook een functie hadden bij graf-rituelen.

Gerestaureerd trechterbekerkeramiek (Tiefstichkeramik), Hunebedcentrum Borger

Bijna al deze keramiek is rijk versierd met (diepe) ritmisch geplaatste lijnen. Met een stokje of botje zijn diepe patronen in de ongebakken klei gezet. Na het stoken werden deze gevuld met gemalen verbrand bot. Hierdoor werden deze patronen extra zichtbaar.

De Duitse benaming “tiefstichkeramik” is daarom een uitstekende beschrijving. Beter nog dan de Nederlandse benaming “trechterbeker“. Dat verwijst immers slechts naar een deel van het werk.

Op de schouders van reuzen

Wat de diepere betekenis was van de rijke vormen van – en specifieke patronen op – het aardewerk zullen wij waarschijnlijk nooit te weten komen. Wat blijft is de hoge artistieke kwaliteit. Ondanks, naar huidige maatstaven, beperkte technische kennis, hebben zij werken gemaakt die nog steeds bewondering oproepen.

De hunebedden in Nederland (met atlas) dl2 (1925-1927), A.E. van Giffen (p. 221 en 256)

Oog in oog met het (gerestaureerde) prehistorische aardewerk, was ik verbaasd hoe fijn het gemaakt is. Veel minder robuust dan ik had verwacht. Ook de verscheidenheid aan vormen is indrukwekkend. En ik ben niet de enige, ook doorgewinterde archeologen worden (bijna) emotioneel bij het omschrijven van de keramiek:

“Tiefstich pottery has a great variety of shapes, was decorated with loving care, was sensitive to fashion, and, (..) fragile.”

(“Tiefstich-aardewerk heeft een grote verscheidenheid aan vormen, werd met liefdevolle zorg gedecoreerd, was gevoelig voor mode en (..) kwetsbaar” J.A. Bakker, (2009, p.12) “The TRB West Group”)

De trechterbeker keramiek imponeerde vanaf het moment dat het uit het vuur kwam tot op de dag van vandaag. Hedendaagse keramisten kunnen nog altijd leren van deze prehistorische collega’s. De enorme ontwikkeling die de keramiek sindsdien heeft doorgemaakt is onder andere bij hen begonnen.

“Wij staan op de schouders van reuzen“

Trechterbeker keramiek is één van de vele steunpilaren. Hierop is onze huidige technologische kennis en esthetiek van onze moderne keramiek gefundeerd. De hunebedbouwers uit Drenthe, met een lengte van zo’n één meter zestig.

Een reus hoeft niet altijd lang zijn…

Meer informatie

Mijn geraadpleegde bronnen heb ik hieronder op een rijtje gezet. Ben je ook gebiologeerd geraakt door deze mythische stenen en prehistorische keramiek? Neem dan een kijkje.

Boeken over hunebedden: