Of het nu om hedendaagse of historische keramiekkunst gaat, alles begint met klei. Of, als je je in Wallonië nabij Andenne bevindt, met “la derle“.

Derle is de klei die sinds de late middeleeuwen onder die naam wordt gedolven in de Maasvallei rond de plaatsen Andenne, Andenelle en Namen.

Deze klei is in de loop van miljoenen jaren ontstaan door de chemische verwering van kalksteen, waarbij karakteristieke horizontale lagen werden gevormd. Geologen spreken hierbij van een karstlandschap.

Deze zomer wilden wij tijdens onze vakantie de keramiekkunst van Wallonië ontdekken. Om dat tot op de bodem uit te zoeken, kun je het beste je tent op diezelfde bodem neerzetten, vonden wij. Zo gezegd, zo gedaan. We maakten deze zomer intiem kennis met la derle en de keramiek die ervan wordt gemaakt.

In dit en de volgende twee blogs doe ik daarvan verslag. In deze eerste aflevering duiken we in de derrie… oeps, ik bedoel: derle. 😊

Keramisten, geografen, mineralogen en chemici

In Solières, vlak bij het historische klooster Ferme de l’Abbaye de Solière uit 1688, ligt een kleine, rustige en rustieke camping. Ik zou bijna zeggen: Spartaanse camping. Een geweldige uitvalsbasis voor onze ontdekkingstocht.

Het toeval wilde dat de eigenaar van de camping geograaf is. Een bijzonder vriendelijke man die mij vertelde dat er in de omgeving nog veel kuilen te vinden zijn waar vroeger de blanches derles werden gewonnen. Het zijn stille getuigen in het landschap van de ontginning van deze geliefde witte klei.

Klei ontstaat door de verwering van gesteente. Maar wat is klei eigenlijk? Dat hangt af van wie je het vraagt.

• Voor de keramist is klei een natuurlijk, variabel, plastisch, glad, watervasthoudend en kneedbaar materiaal.
• Voor de geograaf is klei een gesteente met een variabele samenstelling, waarvan de deeltjes grotendeels kleiner zijn dan 2 micrometer (0,002 millimeter).
• Voor de mineraloog behoren kleien en kleimineralen, zoals kaoliniet, illiet en smectiet, tot de groep van fyllosilicaten of blad-silicaten. Dat is een complexe groep van meer dan vijftig verschillende mineralen.
• Voor de chemicus of fysisch chemicus is klei een aluminiumsilicaat met chemisch gebonden water en sporen van onder andere ijzer- en titaanoxiden.

Classificatie van klei

Samengevat is klei een gesteente met een wisselende samenstelling, opgebouwd uit zeer fijne deeltjes van minder dan 2 micrometer. Deze deeltjes bestaan grotendeels uit kleimineralen, maar bevatten daarnaast vaak ook kwarts, veldspaat, carbonaten, ijzeroxiden en organisch materiaal.

Kleien zijn dus uiterst divers. Je kunt ze vanuit verschillende invalshoeken bekijken en classificeren. Bijvoorbeeld op basis van:

• de deeltjesgrootteverdeling (particle size distribution, PSD);
• de vorm van de deeltjes;
• de mineralogische samenstelling;
• de chemische samenstelling;
• fysieke eigenschappen zoals:
  • maximale stooktemperatuur zonder vervorming;
  • kleur na het bakken;
  • plasticiteit.

Wat maakt derle zo bijzonder?

De klei die in de omgeving van Andenne wordt gewonnen, staat sinds de middeleeuwen bekend als derle, dièles of dêles. Vanwege haar opvallend witte kleur wordt zij liefkozend blanche derle genoemd.

Waarom is deze klei zo geliefd bij keramisten en pottenbakkers? Daarvoor moeten we kijken naar de bijzondere geologische omstandigheden waarin zij is ontstaan.

Geoloog Éric Goemaere noemde de omgeving van Andenne geologisch gezien zelfs “schandalig rijk” aan hoogwaardige grondstoffen zoals dolomiet, krijt, kwarts en plastische aarde. Deze plastische aarde, de derle, bevat relatief veel aluminiumverbindingen en slechts weinig ijzerverontreinigingen. Daardoor kan zij op hoge temperaturen worden gestookt en blijft zij tegelijkertijd prachtig wit.

Dankzij het hoge aandeel fijne kaolinietdeeltjes en een gunstige pakking van de verschillende korrelgroottes is derle bovendien bijzonder plastisch. Daardoor is de klei geschikt voor een breed scala aan keramische toepassingen: van bakstenen en dakpannen tot sieraardewerk, steengoed en zelfs porselein.

Een gevaarlijk beroep

Om deze geliefde grondstof aan de aarde te onttrekken, moest vaak diep in de heuvels worden gegraven. Met gevaar voor eigen leven daalden mijnwerkers af in de schachten om de klei uit de bergwand te hakken.

De ingangen van deze schachten werden beschermd tegen weer en wind door eenvoudige rieten hutten. Met speciaal gereedschap werden kleiblokken van soms wel 150 kilogram losgemaakt en naar boven getakeld.

Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw werd derle op deze manier gewonnen. Oud-mijnwerkers vertelden dat zich in de gangen gassen konden ophopen die door de vlam van hun olielampen tot ontploffing konden komen. Het was letterlijk explosief werk.

Tegenwoordig wordt derle niet meer commercieel gewonnen. Toch zijn er nog enkele lokale keramisten die de klei zelf afgraven, reinigen en verwerken tot keramiek. Zo blijft een eeuwenoude traditie levend.

Hoe oud die traditie precies is? Dat gaan we ontdekken in het Keramiekmuseum van Andenne. Daarover meer in het volgende blog.

En de situatie op de camping?

Op de derle-kleigrond konden wij uitstekend genieten van de rust. Een keramist heeft immers niet veel nodig: een buitendouche, een zaagseltoilet en natuurlijk een flinke stapel boeken over de geologie van het Waalse landschap, de ontwikkeling van de historische keramiek, de hedendaagse keramische kunst en een goed Frans woordenboek.

Nou ja, eigenlijk vooral Google Translate en een zeer beperkte internetsnelheid.

En dat was misschien maar goed ook. Zo kon ik een beetje afkicken van internet, AI en andere afleidingen die het ruiken, voelen en maken van keramiek soms in de weg zitten.

Bronnen:

• Hardy, Caroline & Bonjean, Dominique, Andenne: De l’Homme de Néandertal à la Céramique Contemporaine (2025).
• Piechowsky, Cédéric (red.), La Derle – Li Dièle, l’Habile Argile du Condroz. Vingt Siècles de Céramiques en Terres d’Andenne (2017).
• Dernoncourt, Jean, L’extraction de la terre plastique dans le Condroz, in: Enquêtes du Musée de la Vie Wallonne, Tome XIV, nrs. 157-160.

About Post Author