Als je op de derle-klei slaapt, droom je vanzelf van de keramiek van Andenne, sinds november 2025 door UNESCO erkend als Ville Créative. Maar waar ga je naartoe als je wakker wordt? Inderdaad, naar het keramiekmuseum van Andenne: het EMA (Espace Muséal d’Andenne).

Met onze camping in Solières als uitvalsbasis, op een steenworp afstand van Andenne in de Maasvallei waar de derle-klei al eeuwenlang wordt gewonnen, doken wij deze zomer in de keramiekgeschiedenis van Wallonië. En waar kun je die reis beter beginnen dan in Andenne, waar al sinds de Romeinse tijd derle-klei wordt ontgonnen en gestookt tot gebruiksgoed en keramische kunst?

Dus op naar Andenne aan de Maas, of beter gezegd: de Meuse.

Keramiekmuseum Andenne (EMA)

In het volledig vernieuwde Le Phare-gebouw, een voormalig zwembad, huist sinds 2020 het Espace Muséal d’Andenne. Dit museum is het resultaat van een gezamenlijke inspanning van het Musée de la Céramique en het Centre Archéologique de la Grotte Scladina.

Op de bovenste verdieping bevindt zich een terras met een prachtig uitzicht over Andenne. Helaas was dit tijdens ons bezoek gesloten vanwege onderhoud. Niet getreurd, want vanaf de vierde verdieping is het uitzicht eveneens schitterend. Bovendien vind je daar de prehistorische collectie van het museum. Op de derde verdieping ontdek je de historische keramiekcollectie, terwijl de tweede verdieping is gewijd aan hedendaagse keramiek.

De collectie is indrukwekkend en voorzien van uitgebreide toelichtingen, zowel in tekst als via videopresentaties. Het is dan ook geen wonder dat het museum in 2023 werd genomineerd voor de Museum of the Year Award vanwege zijn kwaliteit, inventiviteit en creativiteit.

Neandertalers en hedendaagse keramiek

Wij kwamen vooral voor de historische en hedendaagse keramiekcollecties, maar de archeologische afdeling kun je onmogelijk overslaan. Het is indrukwekkend om oog in oog te staan met het skelet van een prehistorische holenbeer, een dier dat tot ongeveer 12.000 jaar geleden de grotten en bossen rond Andenne bevolkte.

Maar voor wie was zo’n beer eigenlijk gevaarlijk? Onder anderen voor L’Enfant de Scladina: de fossiele resten van een meisje die in 1993 werden ontdekt in de nabijgelegen Scladina-grot. Het betreft een neanderthalermeisje van ongeveer acht jaar oud, dat meer dan 110.000 jaar geleden rondliep op de gronden waar later derle-klei zou worden gewonnen.

Zij kon onmogelijk weten dat duizenden jaren later de bodem onder haar voeten de basis zou vormen voor een bloeiende keramische traditie die tot op de dag van vandaag voortleeft.

De oorspronkelijke neandertalers stierven ongeveer 40.000 jaar geleden uit, maar leven voort in ons DNA. Zelf draag ik ongeveer 3 procent neanderthaler-DNA met me mee. Alleen al via mij komen zij dagelijks nog in aanraking met hedendaagse keramiek, waaronder die van Andenne.

Historische keramiek geschetst

In 1849 maakte archeoloog Félix Eloin schetsen van de eerste Gallo-Romeinse keramiekvondsten op ongeveer anderhalve kilometer van Andenne. De boer die de stukken op zijn land had gevonden, weigerde ze echter af te staan. Daardoor zijn alleen de schetsen bewaard gebleven.

Later werden in dezelfde omgeving graven ontdekt en kwamen bij opgravingen tal van andere voorwerpen uit de Romeinse tijd aan het licht. Een kruik en een olielampje uit de tweede eeuw zijn gelukkig wel bewaard gebleven en maken tegenwoordig deel uit van de permanente collectie van het EMA.

De historische collectie van het EMA

Naast deze vondsten zijn er ook talloze potten, kannen en kruiken uit de vroege, volle en late middeleeuwen gevonden. Dat deze objecten juist in de omgeving van Andenne zijn vervaardigd, is geen toeval. De streek beschikt immers over alles wat nodig is om keramiek te produceren: derle-klei om te vormen, lood en andere grondstoffen voor glazuren en voldoende hout om de ovens te stoken.

Veel van het aardewerk is licht van kleur, omdat derle-klei weinig ijzer bevat. Dat staat in contrast met de ijzerrijke kleisoorten die elders langs de Maas voorkomen en die na het bakken de bekende rode kleur krijgen, zoals de klei waaruit in Nederland bakstenen worden gemaakt.

Naast het lichtgekleurde aardewerk zijn er ook donkere, soms bijna zwarte potten gevonden. Deze werden gereduceerd gestookt, waarbij de zuurstoftoevoer in de oven sterk werd beperkt. Soms werden ze bovendien nog gerookt, wat de donkere kleur verder versterkte.

Ik vind het fascinerend om deze robuuste vormen te bestuderen: de geaccentueerde randen, de getrokken oren en de decoraties die de vorm benadrukken. Iedere cultuur ontwikkelt haar eigen keramiek voor specifieke doeleinden, gerechten of rituelen. Toch blijven de basisvormen opmerkelijk gelijk.

Wat mij vooral opvalt, is hoe weinig die vormen in duizenden jaren zijn veranderd. Een middeleeuwse kookpot uit 1500 lijkt, wanneer je er vluchtig naar kijkt, verrassend veel op een kookpot van de bandkeramische cultuur, die zo’n 6.000 jaar eerder werd gemaakt. De decoraties verschillen, maar de grondvorm is vrijwel dezelfde.Dat zou veranderen met de industrialisatie van de keramiekproductie.

Industriële keramiek in Andenne

De tijden veranderden, en daarmee ook het productieproces en de producten die ervan afgeleid werden. Na de ontdekking van de Nieuwe Wereld en de introductie van tabak in Europa vestigde de pijpenmaker Petter Meniecken zich in Andenne om keramische tabakspijpen te vervaardigen. De naam Meniecken is overigens nog altijd bekend in keramische centra zoals Raeren.

Ondanks alle veranderingen bleef derle-klei een uitstekende grondstof voor keramische producten. Dankzij metalen mallen konden nu ook geheel nieuwe vormen worden geproduceerd.

De klei bleef bovendien geliefd voor traditioneel sieraardewerk, zoals beschilderde faience en zogenoemd Delfts blauw. Aanvankelijk gebeurde de decoratie volledig met de hand, later steeds vaker met behulp van transfers.

Vanaf de negentiende eeuw startten verschillende ondernemers, met wisselend succes, porseleinateliers in Andenne. Het atelier van Winand wist zich meer dan zestig jaar te handhaven en ontving daarbij meerdere onderscheidingen.

Van het einde van de negentiende eeuw tot in de jaren tachtig van de twintigste eeuw werd in Andenne op industriële schaal keramiek geproduceerd. Het assortiment liep uiteen van dakpannen en bakstenen tot mascarons, decoratieve gevelmaskers, en steengoed dame-jeannes of mandflessen. In het museum krijg je een goed beeld van de verschillende fabrikanten, hun producten en de technologische ontwikkelingen die deze productie mogelijk maakten.

Full circle: hedendaagse keramiekkunst

Maar ook het industriële tijdperk kwam ten einde. Is daarmee de rol van derle-klei en Andenne uitgespeeld? Absoluut niet.

Hedendaagse keramisten en kunstenaars maken nog steeds gebruik van deze bijzondere grondstof. Bovendien is het keramische leven in Andenne springlevend. De stad organiseert jaarlijks diverse evenementen rond keramiek, waaronder een van de bekendste keramiekmarkten van België, die duizenden bezoekers trekt.

Daarnaast zet Andenne zich actief in voor het behoud van het keramische erfgoed én voor de ondersteuning van hedendaagse keramiek. Daarmee is de derle-klei opnieuw terechtgekomen bij waar het allemaal begon: de individuele maker die met materialen uit de eigen omgeving unieke keramische objecten creëert.

L’Enfant de Scladina zou er ongetwijfeld trots op zijn geweest dat de menselijke creativiteit nog altijd voortleeft in deze Maasvallei, meer dan 110.000 jaar nadat zij hier rondliep.

Bronnen:

• Hardy, Caroline & Bonjean, Dominique, Andenne: De l’Homme de Néandertal à la Céramique Contemporaine (2025).

About Post Author